De hoogbejaarde Andries ter Brugge thuis op de bank. Foto Frans Assenberg.
De hoogbejaarde Andries ter Brugge thuis op de bank. Foto Frans Assenberg. (Foto: Frans Assenberg)

Opmerkelijk boek over werken in Duitsland

Onlangs is een opmerkelijk boek verschenen. Bijzonder eraan is dat het in het Duits is, dat het handelt over de belevenissen van een iemand uit Vlaardingen en dat het over de Tweede Wereldoorlog gaat.

door Frans Assenberg

Vlaardingen - Vlaardinger Jeroen ter Brugge is Conservator Maritieme Collecties in het Amsterdamse Rijksmuseum. Via zijn werk kwam hij in contact met de Gedenkhalle Oberhausen in Duitsland. Het was zijn vader Andries die in die regio in 1943 in het kader van de Arbeitseinsatz te werk werd gesteld. Daar maakte hij enorm veel mee. Eenmaal terug in Nederland schreef hij zijn belevenissen als dwangarbeider op. Toen het Amerikaanse leger arriveerde ging hij voor deze militairen als tolk aan de slag. Van de enkele honderdduizenden Nederlandse dwangarbeiders in Nazi-Duitsland is slechts een bescheiden aantal dagboeken en herinneringen overgeleverd. Voor de Gedenkhalle bood het handschrift en toelichtingen van Andries ter Brugge (1924) een zeldzame mogelijkheid de geschiedenis van de Arbeitseinsatz/Forced Labour tijdens de Tweede Wereldoorlog vanuit het perspectief van het slachtoffer te schetsen. Een en ander is te zien in de 'Sonderaustellung' in de Gedenkhalle.

Andries handschrift is in het Duits vertaald en als boek uitgegeven. Zelf zegt hij hierover: "Het was niet mijn bedoeling een boek te schrijven. In 1947 was ik in een slechte bui en toen heb ik een schriftje gepakt en van alles opgeschreven en dat is een boek geworden. Er staan verhalen in maar de moeilijke verhalen heb ik niet aangeraakt. Op dat moment had ik daar blijkbaar geen behoefte aan. De Amerikanen, die ik als mijn grootste vriend beschouwde, hebben mij toen vier keer naar het leven gestaan, terwijl de Duitsers dat één keer deden. Ik zou het nu anders doen." Ik vraag hem of hij er tegenop zou zien om dat alles op te rakelen. Hij vindt dat een moeilijke vraag en haalt een gedicht aan van Leo Vroomans waardoor hij even emotioneel wordt: "Kom vanavond met verhalen/ hoe de oorlog is verdwenen/ en herhaal ze honderd malen/ alle malen zal ik wenen."

Andries ter Brugge werd naar zijn zeggen door Nederland met honderdduizenden anderen naar Duitsland gestuurd in het kader van de arbeidsinzet. "Let wel, zij werden gestuurd en zijn niet gegaan. Ik was kostwinner, onderduiken was geen optie. Waar zouden al die mannen dan naar toe hebben gemoeten?" Andries kwam terecht in de omgeving van Oberhausen en kreeg er een kantoorbaantje. Alhoewel hij het er soms redelijk had, maakte hij ook bombardementen mee die de geallieerde op Duitse steden uitvoerden. "Ook vernederingen maakte ik mee als Angestellte: Je bent gewoon een slaaf en je kunt niet zeggen wat je wilt. Ik voelde mij er eenzaam." Plezier beleefde hij wel aan zijn dienstneming in het Amerikaanse leger: "Dat was een mooie tijd. Ik heb er ver boven mijn kunnen gewerkt." Als Andries ter Brugge terug is in zijn huis in Arnhem moet hij vaststellen dat alles er gestolen is.

Meer berichten